Ä°nsanoÄŸlu, çevresine, daÄŸlara, güneÅŸe, ay’a, yıldızlara baktığında bunların muntazam bir ÅŸekilde yerleÅŸtirildiÄŸini, saniye ÅŸaÅŸmayan doÄŸuÅŸ ve batışlarını fark etmemesi mümkün deÄŸildir. Bu intizam, insanın bir ve tek olan Allah (cc)’a imanını gerektirir. Ä°ÅŸte bu nizam, bu uçsuz bucaksız uzay boÅŸluÄŸu, birçok kiÅŸinin zihnini kurcalamış ve buraları araÅŸtırmaya sevketmiÅŸtir. Bu, aynı zamanda astronominin de kaynağını oluÅŸturmuÅŸtur.

Astronomi sahasında zirveye ulaÅŸmış pek çok Müslüman alimleri mevcuttur. Bunlardan ilk olanlar içinde sayabileceÄŸi­miz baÅŸta Musa b. Åžakir ve üç oÄŸlu. Bu üç kardeÅŸten biri Ahmet bin Musadır. Ahmed bin Musa, babasının büyük bir astronomi alimi olması, kardeÅŸlerinin de kendisi  gibi  ilimle uÄŸraÅŸmaları,  Halife me’mun tarafından himaye ve desteklenmesi çalışmalarında baÅŸarıya ulaÅŸmasında katkı saÄŸlamıştır. Ayrıca Halife’nin astronomi Yahya bin Ebi Mansur’dan dersler aldı. Zamanının ilimlerini iyice öğrendi. Çocukluktan beri ilimle yoÄŸruldu. KardeÅŸi Muhammed’le beraber önemli bazı yıldızların günlük doÄŸuÅŸ ve batışlarını ve deÄŸiÅŸikliklerini hesaplamıştı. Bu çalışmalarını doÄŸru çalışan bir cihaza uyguladı.

Ä°bnı Habban el-Taberı bu aleti görmüş, hayranlıkla seyretmiÅŸ ve düşüncelerini ÅŸu ÅŸekilde dile getirmiÅŸtir:Musa bin ÅžakiroÄŸulları’ndan astronom ve teknisyen Muhammed ve Ahmed kardeÅŸlerin yaptıkları cihazı gördüm.

Samara’daki rasathanenin önüne kurulmuÅŸ olan bu cihaz bakırdan yapılmıştı.Bir küre ÅŸeklinde olan cihazın üzerinde gök küredeki yıldızların resimleri ve isimleri bulunuyordu.

Gökyüzündeki bir yıldız batmaya başlayınca, o yıldızın kürenin üzerindeki resmi ve yıldızın ismi, yıldızla beraber, cihazın üzerindeki ufuk çizgisini gösteren çizginin altına doğru batarak, gökyüzündeki yıldızla aynı anda ve aynı şekilde kayboluyordu. Aynı yıldızın gökyüzünde görülme vakti geldiğinde; yıldızın resmi ve ismi ufuk çizgisinin üzerine çıkıyordu. Her göreni hayretler içinde bırakan ve hiç kimsenin müdahalesi olmadan faaliyete geçen bu cihazın su kuvvetli ile çalıştığını öğrendim.

MusaoÄŸullan’ndan üç kardeÅŸin ortancası olan Ahmed Bin Musa, matematik ve astronominin dışında teknik alanda, özellikle de mekanikle ilgili çalışmalarıyla tanınmıştır.Ahmed bin Musa, kardeÅŸleriyle birlikte Halife Memun tarafından, daha önce Sabit bin Kurra’nın, dünyanın çevresini doÄŸru ölçüp ölçmediÄŸini kontrol etmek için görevlendirilir. Üç kardeÅŸ, Sincan’da ve Kûfe’de yaptıkları ölçümler ve hesaplar sonunda, Sabit bin Kurra’nın bulduÄŸu rakamı bulurlar.

O dönemde henüz çocuk denecek yaÅŸta bulunan MusaoÄŸullan’nın böyle bir iÅŸin altından kalkmaları, bazı çevrelerce şüpheli bulunmaktaysa da, gerek ilim, gerek fıkıh alanında buna yakın baÅŸarılar gösteren çocuk yaÅŸtaki Ä°slâm alimlerine rastlandığı reddedilemeyecek bir gerçektir.

Ahmed bin muşa, mekanisyen birisiydi. Ailenin tekniğe en düşkün, ev ve ev aletleri yapmada üstün kabiliyetli bir evlâdıydı. O kendi kendine harekete geçen otomatik aletlerin planlarını çizdi. Ne kardeşi Muhammed ona yetişebildi, ne de kendisinden önce yaşayan Heron, onun elde ettiği neticeler zamanına göre gerçekten bir harikaydı.Otomatik alanda yapmış olduğu aletler insanın ihtiyaç duyduğu bütün alanlarda kullanılan, hatta çocukların oynayacakları oyuncakları da kapsamaktaydı.

Ömrünü ilmi çalışmalara adayan Ahmed bin Musa, aÄŸabeyi Muhammed’ in ölümünden 6 sene sonra Milâdi 878 yılında vefat etmiÅŸtir. Yapmış olduÄŸu mekanik aletlerden bir kısmı ÅŸunlardır:

1-  Fitilleri yandıkça kendi kendine çıkan, haznelerine otomatik olarak yağ akan ve rüzgârda sönmeyen kandiller.

2-  Bahçe ve tarlaların sulanmasında kullanılan, sulamanın tamamlandığını düdük çalarak haber veren (düdüklü tencere benzeri) aletler.

3- Her seferinde istenilen miktarda belli aralıklarla, ihtiyaca göre karışık veya ayrı ayrı su akıtabilen testiler, ibrikler ve banyo kapları.

4- Küçükbaş hayvanların su içebileceği otomatik kontrol sistemli tekne­ler.

5- Daima değişik figürlerle su fışkırtan fıskiyeler.

6-  İhtiyaca göre karışık veya ayrı su akıtabilen şişeler.

7- Sıvıların izafi ağırlıklarını hesaplayan kaplar.

8-  Boşalır boşalmaz yerine hemen su dolduran kaplar.

Bunlar, Ahmed bin Musa’nın yapmış oldukları aletlerden bir kısmı olup, bunlardan baÅŸka günlük hayatımızda kullandığımız pek çok alet yapmıştır. Bu aletlerini uzun ve genişçe “Kitab-ül hiyl” adlı eserinde tarif eder.

ESERLERÄ°

1-  Ahmet bin Musa’nın mekanikle ilgili konulan içeren Kitabü’l-Hiyel isimli eseri günümüzdeki sistem mühendisliÄŸine yakın bir anlayışla kaleme alınmış ve kendi alanında yazılmış ilk eser. Eserde resimleriyle çalışma ÅŸekillerine yer veren 100 kadar otomatik alet bulunmaktadır.

Eser, teknik ilimler sahasında yazılan en eski eserlerden biridir. Otomatik kontrol sahasında yazılan ilk eserlerdendir. Kitab’ül Hiyel’de verilen otomatik kontrol sistemleri teknik yönden mükemmel, bugün pratikte hâlâ kullanılan türden sistemlerdir. Sade oluÅŸları, uygulanmış olduklarının bir delilidir. Eser, günümüz otomatik kontrol sistemi açısından son derece önemli bir eserdir.

Kitab-ül Hiyel’in bugün dünya kütüphanelerinde 3 nüshası bulunmaktadır. Vatikan, Berlin ve Topkapı nüshaları, Topkapı’daki en eski nüshadır. Başı ve sonu eksip olup, 3474 numarada kayıtlıdır.

2-  Sabit yıldızlar küresinin dışında dokuzuncu kürenin bulunmadığının geometrik ispatı.

3- Sanad bin Ali’ye sual.

4-  Kendi kendine müzik yapan aletler.

Bu son üç eser günümüze kadar gelememiştir.

Kaynak: www.gullergulu.com