Dokuzuncu yüzyılda yetiÅŸmiÅŸ, eliptik eÄŸimi ilk defa tespit eden büyük Müslüman astronomi ve matematik alimi. Ä°smi Ahmed bin Muhammed bin Kesir el Fergani olup, künyesi Ebü’l Abbas’tır. Bati bilim dünyasında Alfraganus adıyla tanınır. Fergana’da bulunan ünlü bir Türk kabilesine mensuptur. Dokuzuncu asır baÅŸların­da dünyaya geldiÄŸi, 861 senesinde hayatta olduÄŸu ve bu tarihten kısa bir süre sonra öldüğü kabul edilmektedir.

Ä°lim tahsilini, zamanın kültür merkezi olan   Fergana’da yaptı. Sonra o devirde Ä°slam aleminin ilim merkezi olan BaÄŸdat’a gitti. Kısa sü­rede kendini tanıtan Fergani, astronomi ve ma­tematik konusunda kendisini kabul ettirdi. Abba­si halifeleri Me’mun, El-Mu’tasım, El- Vasık ve El-Mütevekkil devirlerinde önemli ilmi araÅŸtır­malar yaptı ve birçok eser yazdı. Halife Mütevekkil, konusunda söz sahibi olan Fergani’yi 861 se­nesinde, Nil kıyısında yapılan ölçüm iÅŸlerine ne­zaret etmesi için Mısır’a gönderdi. Fergani, astronomi, matematik, coÄŸrafya ve mekanik sahalarında çalışmalar yaptı. Bunlar arasında, ast­ronomiye daha çok ağırlık verdi. Ä°lmi çalış­malarında deneye dayanan inceleme ve araÅŸtır ­yaptı. Gök cisimlerinin hareketleriyle uğ­raÅŸtı. Batlemyüscü astronomiyi ilk defa tenkit edenler arasında yer aldı. Gök cisimlerinin, Batlemyüs ve izindekilerinin iddia ettiÄŸi gibi akıl dışı bazı ruhi cisimler olduÄŸunu kabul etmedi. Onların aklı, katı, homosentrik ve eksantrik daireler ­şeklinde hareketlere sahip olduklarını ispatla­dı. Kainatın ve gezegenlerin hacim ve büyüklük­leri ile birbirlerine uzaklıklarını inceledi. Yaptığı araÅŸtırmalar, Kopernik’e kadar batı astronomi­sinde deÄŸiÅŸmez ölçüler olarak kabul edilerek asır­larca kullanıldı. Fergani, güneÅŸin yarıçapının uzun­luÄŸunun 3250 Arap mili olduÄŸunu söyledi. Bu 6.410.000 metre ve 3990 Ä°ngiliz miline eÅŸittir.

Fergani, güneşin de kendine göre hareketli olduğunu, ilim tarihinde ilk defa keşfeden alimdir. Kendi devrine kadar gök cisimlerinin hareketi bi­liniyordu. Ancak güneşin de bir yörüngesi bulun­duğunu, kendi etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü ilk defa Fergani tespit etti. Ayrıca 41 sene devam eden astronomi incelemelerinde en­lemler arasındaki mesafeyi de hesapladı.

Fergani, güneş tutulmasını önceden tespit eden bir usul de buldu. Bu usulle 842 senesinde bir güneş tutulması olacağını önceden tespit etti ve o gün bu ko­nuda rasatlarda bulunup incelemeler yaptı. Dünyanın yuvarlak olduğu konusunda yeni deliller gösterdi.

Ahmet Fergani, zamanında Ä°slam aleminde ha­sib, yani matematikçi olarak da tanınmıştı. Bilindi­ği gibi astronomi çalışmaları matematiÄŸe dayan­maktadır. Eserlerinden, bu alanda da söz sahibi ol­duÄŸu görülmektedir. Fergani’nin derin bilgiye sahip olduÄŸu diÄŸer bir saha da coÄŸrafyadır. Matematiki coÄŸrafya alanında çalışmalar yaptı. Bu saha o devir­de astronominin bir dalı sayılıyordu. Fizik ve meka­nik konusunda da Fergani’nin çalışmaları vardır. Çizimini kendi hazırladığı ve yapımına nezaret et­tiÄŸi Nil Nehri sularının hızını ve seviyesini ölçen Mikyas-ül-Cedid adlı bir alet yaptı.

Ahmed Fergani, halife El-Me’mun’dan baÅŸlayarak El-Mütevekkil zamanına kadar El-Cezire’de yaptığı araÅŸtırmalar, yazdığı eserler ve bulduÄŸu öl­çüm aletleriyle zamanın önde gelen alimleri arasın­da yer aldı. Onun astronomi, matematik, coÄŸrafya ve mekanik sahasındaki çalışmaları bu ilim dalları­nın geliÅŸmesine önemli ölçüde yardımcı oldu. On­ların temellerini güçlendirdi ve yeni geliÅŸmelere yol açtı. Daha sonraki devirlerde aynı konularla il­gilenen alimler, Ferganı’nin eserlerinden istifade ettiler. Fergani’nin tesirleri o devirdeki bütün Tür­kistanlı alimlerin üzerinde görülmektedir.

Fergani’nin tesiri, Avrupalı bilginler üzerinde de görülmektedir. Latince’ye tercüme edilen eser­leri, asırlarca Avrupa üniversitelerinde okutuldu. Hazırladığı zıcler, Fransız matematikçisi D. Alem­bert ve Laplance’nin en çok faydalandığı eserler arasında yer aldı.

Fergani’nin astronomi ile ilgili eserlerinden altısı günümüze kadar ulaÅŸabilmiÅŸtir. Bu eserlerin en önemlisi Cevamiu ilm-in Nücum vel-Hareket­-is-Semaviyye’dir. Gök cisimlerinin hareketiyle ilgili bir astronomi kitabı olan bu eserin yazma nüs­hası Oxfort, Paris, Kahire ve Amerika’da Pirince­ton Ãœniversitesi Kütüphanesinde bulunmaktadır.

Diğer eserleri şunlardır:

1) Usulü ilm-in-Nücum: Yıldızlarla ilgili bir eserdir.

2) EI-Medhal ila ilm-i Hey’et-il-Ef­lak,

3) Kitab-ül-Füsul-is-Selasin,

4) Astronominin Unsurları,

5) El-Kamil fil-Usturlab,

6) Fi San’at-il-Usturlab.

Kaynak : Yeni Rehber Ansiklopedisi; Cilt: 7, Sayfa: 159-160